KARAÇAY-MALKAR FOLKLORU SET (BİLMECELER-ATASÖZLERİ-NART DESTANLARI-TARİHÎ DESTANLAR)

UFUK TAVKUL

KARAÇAY-MALKAR FOLKLORUNDA

BİLMECELER

Karaçay-Malkar halk edebiyatında geniş bir yer tutan bilmecelere Karaçay-Malkarlılar “el bergen comak”, “comak”, “elber” gibi çeşitli adlar verirler. Birçok bilmecenin geçen yüzyıllarda Karaçay-Malkar’da meydana gelen olaylar sonucunda doğduğu ve halk arasında yayıldığı anlaşılmaktadır. Bilmecelerin doğuşu Karaçay-Malkarlıların eski inançları ile de yakından ilgilidir.

Bilmeceler Karaçay-Malkar halkının sosyal hayatında da önemli bir yere sahiptiler. Bilmece sormak için en uygun zaman Karaçay-Malkarlıların işlerinin sona erdiği ve köylerine çekildiği kış mevsimi idi. Ancak yine de bilmeceler gündüz değil, geceleri yemekten sonra ev halkının ocak başında toplandığı sırada sorulmalıydı. Gündüz bilmece sorulmasına karşılık Karaçay-Malkar’da “kündüz comaḳ aythan könçeksiz ḳaladı” (gündüz bilmece soran pantolonsuz kalır) diye bir söz vardı.

KARAÇAY-MALKAR FOLKLORUNDA

ATASÖZLERİ

Karaçay-Malkar folklorunun en zengin bölümlerinden biri atasözleridir. Karaçay-Malkar atasözlerinde onların Kafkas dağlarındaki zor hayat şartlarının izlerini, geçmiş dönemlerdeki sosyal, ekonomik, kültürel yapıları ile ilgili ipuçlarını görmek mümkündür.

Karaçay-Malkarlılar atasözlerine kendi dillerinde “Nart söz” adını verirler.

Yüksek Kafkas dağları ile çevrili, zor tabiat şartlarına sahip bir ortamda, hayvancılığa dayalı bir ekonomiye sahip olan Karaçay-Malkarlıların sosyo-kültürel yapıları da bu çevre içinde şekillenmiş ve gelişmiştir. Bu hayat tarzının izlerini atasözlerinde görmek mümkündür. Tabiatla, dağlarla, çeşitli yabani ve evcil hayvanlarla ilgili atasözlerinin çokluğu bu gerçeğe işaret etmektedir. Kahramanlık, yiğitlik, mertlik, tok gözlülük ile ilgili atasözleri de Karaçay-Malkar halkının karakteri ve dünya görüşü ile yakından ilgilidir.

KARAÇAY-MALKAR FOLKLORUNDA

TARİHÎ DESTANLAR

Epik bir karakter taşıyan destanlar kahramanlıkları ve kahramanları konu alırlar. Savaşlar, göçler, salgın hastalıklar geçiren milletler, halklar, etnik gruplar, bu hatıraların unutulmadan gelecek nesillere aktarılabilmesi için bunları destanlaştırırlar.

Karaçay-Malkar halkı destanlara “cır”, destan şairlerine de “cırçı” adını verir. Kafkaslar’a özgü destan söyleme geleneğinin en canlı biçimde yaşatıldığı bölgelerden biri olan Karaçay-Malkar’da, destanlar makamla ve destanı söyleyen halk şairine eşlik eden bir koro ile birlikte söylenir. Halk şairi destanı söylerken, koroyu oluşturanlar yalnızca sesleriyle destana vokal yaparlar. Buna “ejüv” denir. Bazen destan şairi elindeki bir sopayı yere vurarak çıkardığı ritm eşliğinde, bazen de “kıl kobuz” adı verilen bir tür saz, “caya kobuz” adı verilen bir tür kemençe veya “sıbızgı” adı verilen kaval eşliğinde destan söyler.

Efsanelerin, efsanevî kahramanların, destanlara konu olan kahramanlıkların yurdu olan Kafkaslar, bu kahramanları, onların nesiller boyu yaşayan hikâyelerini hatıralarında, gönüllerinde yaşatan Kafkasya halklarının da yurdudur. Kafkasya halklarının ayrılmaz bir parçası olan Karaçay-Malkar halkının da savaşlar, mücadeleler, acılar, kederlerle geçen yüzlerce yıllık hayat hikâyesidir destanlar.

KARAÇAY-MALKAR FOLKLORUNDA

NART DESTANLARI

Karaçay-Malkar folklorunun en önemli bölümlerinden birini, Kafkas halklarının mitolojisi olarak da adlandırabileceğimiz Nart destanları oluşturmaktadır. Destanlarda anlatılanlara göre Nartlar atı evcilleştirmişler, demiri bulmuşlardır. Nartlar mertliğin, cesaretin, iyiliğin ve Kafkas kültürünün sembolüdürler. Son derece akıllı ve usta savaşçılar olan Nartlar, insanüstü varlıklar olan düşmanlarını kaba kuvvetle değil, ince zekâları ve kurnazlıkları ile yenmektedirler.

Kafkas halklarının ortak kültür ürünleri olan Nart destanları ana unsurlar açısından birbirine benzemekle birlikte, konuları, şekil ve üslup tarzları yönünden farklı özellikler taşımaktadır. Mitolojik bir karakter taşıyan Karaçay-Malkar Nart destanlarında olağanüstü güçlere hükmeden tanrıların varlığı dikkati çekmektedir.

Karaçay-Malkar halkının Kafkas Dağları’ndaki binlerce yıllık tarihinden ve kültüründen süzülerek gelen Nart destanları, onların Kafkas kültürü içindeki inkâr edilemeyecek yerlerinin ve paylarının da ilmi belgesidir.